Είδη δικαίου της ΕΕ

Πρωτογενές δίκαιο: Συνθήκες της ΕΕ

Κάθε δράση που αναλαμβάνει η ΕΕ βασίζεται στις Συνθήκες. Αυτές οι δεσμευτικές συμφωνίες μεταξύ των κρατών μελών της ΕΕ, ιδίως η Συνθήκη της Ρώμης και η Συνθήκη του Μάαστριχτ, καθορίζουν τους στόχους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τους κανόνες λειτουργίας των θεσμικών οργάνων της ΕΕ, τον τρόπο λήψης των αποφάσεων και τη σχέση μεταξύ της ΕΕ και των κρατών μελών της.

Οι Συνθήκες είναι το σημείο εκκίνησης για τη νομοθεσία της ΕΕ και, ως εκ τούτου, χαρακτηρίζονται ως πρωτογενές δίκαιο. Η ΕΕ μπορεί να θεσπίζει νόμους μόνο στους τομείς πολιτικής στους οποίους την έχουν εξουσιοδοτήσει τα κράτη μέλη της βάσει των Συνθηκών της ΕΕ. Πρόκειται για την αρχή της δοτής αρμοδιότητας.

Οι Συνθήκες αποτελούν αντικείμενο διαπραγματεύσεων και συμφωνίας μεταξύ όλων των κρατών μελών της ΕΕ και στη συνέχεια επικυρώνονται από τα εθνικά τους κοινοβούλια, ενίοτε μετά από δημοψήφισμα. Με τα χρόνια, οι Συνθήκες της ΕΕ τροποποιήθηκαν για την υποδοχή νέων κρατών μελών, τη μεταρρύθμιση των θεσμικών οργάνων της ΕΕ, και την ανάθεση στην ΕΕ νέων τομέων ευθύνης.

Παράγωγο δίκαιο: νομικές πράξεις

Το σύνολο της νομοθεσίας που απορρέει από τις αρχές και τους στόχους των Συνθηκών είναι γνωστό ως παράγωγο δίκαιο. Σε αυτό περιλαμβάνονται δεσμευτικές και μη δεσμευτικές νομικές πράξεις.

Δεσμευτικές νομικές πράξεις

Οι δεσμευτικές νομικές πράξεις είναι αποφάσεις που εκδίδονται με μία από τις νομοθετικές διαδικασίες που προβλέπονται στις Συνθήκες της ΕΕ (συνήθης ή ειδική νομοθετική διαδικασία). Οι πράξεις αυτές είναι οι κανονισμοί, οι οδηγίες και οι αποφάσεις.

Οι κανονισμοί είναι νομικές πράξεις που είναι δεσμευτικές ως προς όλα τα μέρη τους. Εφαρμόζονται άμεσα και ομοιόμορφα σε όλα τα κράτη μέλη της ΕΕ αμέσως μόλις τεθούν σε ισχύ, χωρίς να χρειάζεται να μεταφερθούν στο εθνικό δίκαιο.
Οι οδηγίες θέτουν δεσμευτικούς στόχους στα κράτη μέλη της ΕΕ για την επίτευξη συγκεκριμένου αποτελέσματος, αλλά τους παρέχουν την ελευθερία να επιλέξουν τον τρόπο επίτευξης των στόχων αυτών. Μόλις εκδοθούν σε επίπεδο ΕΕ, τα κράτη μέλη της ΕΕ πρέπει να θεσπίσουν μέτρα για την ενσωμάτωση της οδηγίας στο εθνικό δίκαιο (μεταφορά) και να κοινοποιήσουν τα οικεία μέτρα στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Η μεταφορά στο εθνικό δίκαιο πρέπει να γίνεται εντός της προθεσμίας που προβλέπεται στην οδηγία (κατά κανόνα εντός 2 ετών). Όταν ένα κράτος μέλος δεν συμμορφώνεται, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μπορεί να κινήσει διαδικασία επί παραβάσει.
Οι αποφάσεις είναι δεσμευτικές ως προς όλα τα μέρη τους. Όταν μια απόφαση ορίζει αποδέκτες, είναι δεσμευτική μόνο για αυτούς.

Μη δεσμευτικές νομικές πράξεις

Οι μη δεσμευτικές νομικές πράξεις είναι αποφάσεις που δεν εκδίδονται με τη συνήθη ή την ειδική νομοθετική διαδικασία, αλλά σύμφωνα με ειδικούς κανόνες. Οι πράξεις αυτές είναι οι συστάσεις και οι γνώμες.

Οι συστάσεις δίνουν στα θεσμικά όργανα τη δυνατότητα να γνωστοποιήσουν τις απόψεις τους και να προτείνουν έναν άξονα δράσης χωρίς να επιβάλουν οποιαδήποτε νομική υποχρέωση στους αποδέκτες.
Οι γνώμες παρέχουν στα θεσμικά όργανα της ΕΕ τη δυνατότητα να διατυπώνουν την άποψή τους, χωρίς να επιβάλλουν νομικές υποχρεώσεις σχετικά με το αντικείμενο της γνώμης.

Κατ’ εξουσιοδότηση και εκτελεστικές πράξεις

Σε ορισμένες περιπτώσεις, το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο μπορούν να εξουσιοδοτούν την Επιτροπή να εκδίδει κατ’ εξουσιοδότηση ή εκτελεστικές πράξεις.

Οι κατ’ εξουσιοδότηση πράξεις είναι μη νομοθετικές πράξεις γενικής εφαρμογής που εκδίδονται από την Επιτροπή και συμπληρώνουν ή τροποποιούν ορισμένα μη ουσιώδη στοιχεία μιας νομοθετικής πράξης. Η εξουσία έκδοσης τέτοιων πράξεων υπόκειται σε αυστηρούς περιορισμούς:

τα ουσιώδη στοιχεία του νόμου δεν μπορούν να αλλάξουν
η νομοθετική πράξη πρέπει να προσδιορίζει τους στόχους, το περιεχόμενο, το πεδίο και τη διάρκεια της εξουσιοδότησης
το Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο μπορούν να ανακαλέσουν την εξουσιοδότηση ή να εκφράσουν αντιρρήσεις στην κατ’ εξουσιοδότηση πράξη.

Οι εκτελεστικές πράξεις μπορούν να εκδίδονται από την Επιτροπή (ή κατ’ εξαίρεση από το Συμβούλιο) σε τομείς στους οποίους απαιτούνται ενιαίες προϋποθέσεις εφαρμογής (όπως η φορολογία, η γεωργία, η εσωτερική αγορά, η υγεία και η ασφάλεια των τροφίμων κ.λπ.).

Περισσότερα για τις εκτελεστικές και τις κατ’ εξουσιοδότηση πράξεις