Jak można zdefiniować praworządność?
Zgodnie z zasadą praworządności wszystkie organy władzy publicznej muszą zawsze działać w ramach ograniczeń określonych przez prawo, zgodnie z wartościami, jakimi są demokracja i prawa podstawowe, oraz pod kontrolą niezależnych i bezstronnych sądów.
Praworządność jest ugruntowaną zasadą. Poszczególne państwa członkowskie mają odrębne tożsamości i tradycje narodowe, ale podstawowe znaczenie praworządności jest takie samo we wszystkich krajach i można je streścić w sześciu zasadach: legalność, zakładająca przejrzysty, odpowiedzialny, demokratyczny i pluralistyczny proces stanowienia prawa; pewność prawa; zakaz arbitralności w działaniu władz wykonawczych; skuteczna ochrona sądowa sprawowana przez niezależne i bezstronne sądy oraz skuteczna kontrola sądowa obejmująca poszanowanie praw podstawowych; podział władzy oraz równość wobec prawa. Zasady te zostały uznane przez Trybunał Sprawiedliwości i Europejski Trybunał Praw Człowieka. Ponadto Rada Europy opracowała normy oraz wydała opinie i zalecenia, które zawierają ugruntowane wytyczne służące upowszechnianiu i utrzymaniu praworządności.
Dlaczego praworządność w UE jest tak ważna?
Zasada praworządności jest zapisana w art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej i stanowi kamień węgielny Unii Europejskiej. Praworządność gwarantuje jednolite stosowanie prawa UE we wszystkich państwach członkowskich i zapewnia obywatelom i przedsiębiorstwom przewidywalność. Bez praworządności nie byłoby jednolitego rynku. Europejczycy nie mogliby swobodnie podróżować do innego kraju UE, gdyby nie było wiadomo, że wszystkich obowiązują te same zasady. Praworządność zapewnia poszanowanie praw podstawowych i demokracji. Oznacza to również, że w przypadku naruszenia ich praw obywatele i przedsiębiorcy mają dostęp do wymiaru sprawiedliwości przed niezależnym i bezstronnym sądem. Praworządność ma również zasadnicze znaczenie dla wdrażania przepisów i polityki UE oraz jest ważnym elementem Unii równości, szans i sprawiedliwości społecznej.
Praworządność jest zatem jedną z podstawowych wartości, na których opiera się UE. Jest również kluczowym kryterium dla krajów kandydujących, które starają się o przystąpienie do UE.
Chcesz dowiedzieć się więcej? Obejrzyj serię sześciu animacji.
W serii animacji przygotowanych przez znanego artystę Christopha Niemanna pokazujemy w prosty i przystępny sposób, dlaczego praworządność ma znaczenie w życiu codziennym. Korzystamy przy tym z metafory sportu. Czy mecz piłki nożnej może być sprawiedliwy bez obiektywnego sędziego? Czy gra w bilard albo w koszykówkę ma sens, jeśli zasady zmieniają się w trakcie gry?
Obejrzyj sześć animacji na temat praworządności i udostępnij je w mediach społecznościowych z hasztagiem #RuleOfLaw.
Równość wobec prawa
W Europie wszyscy mają takie same prawa, niezależnie od pochodzenia, płci, rasy, wieku, religii i innych cech osobistych. Przestrzegając zasady równości wobec prawa, zapewniamy Europejczykom sprawiedliwe traktowanie.
Pewność prawa
Przepisy w Europie muszą być jasne i przewidywalne. Dzięki temu obywatele i przedsiębiorcy znają swoje prawa i obowiązki i wiedzą, jak postępować. Przestrzegając tej zasady, chronimy praworządność w Europie.
Zakaz nadużywania władzy
W Europie osoby sprawujące urząd publiczny nie mogą działać arbitralnie ani nadużywać władzy do osiągnięcia osobistych korzyści. Jeżeli tak się stanie, muszą one zostać pociągnięte do odpowiedzialności. Przestrzegając tej zasady, dbamy o to, aby władza wykonawcza służyła interesom obywateli.
Niezależne sądy
W Europie sędziowie muszą być niezależni od rządu krajowego. Jedynie niezależne sądy mogą bronić praw podstawowych. Nie mogą one faworyzować żadnej ze stron w postępowaniu. Dzięki temu obywatele i przedsiębiorstwa mogą mieć zaufanie do sądów, gdzie ich sprawy są rozstrzygane sprawiedliwie. Przestrzegając tej zasady, dbamy o to, aby każdy miał dostęp do rzetelnego procesu sądowego.
Legalność
W Europie nikt nie stoi ponad prawem. Przepisy prawne są przyjmowane w procesie demokratycznym, w oparciu o jasne zasady. Osoby sprawujące władzę muszą działać zgodnie z prawem. Przestrzegając tej zasady, chronimy praworządność w Europie.
Podział władzy
W Europie nikt nie może mieć nieograniczonej władzy. Dlatego obowiązuje rozdział władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Służy to wzajemnej kontroli i równowadze. Przestrzegając tej zasady, chronimy praworządność w Europie.
Więcej materiałów na temat praworządności
Chcesz dowiedzieć się więcej o praworządności w UE? Na poniższych stronach znajdziesz informacje o tym, dlaczego praworządność jest ważna i co Komisja Europejska robi, aby ją chronić.
- Zestaw instrumentów na rzecz praworządności: różne instrumenty służące propagowaniu praworządności, zapobieganiu pojawiającym się problemom i reagowaniu na nie.
- Sprawozdanie na temat praworządności: w ramach sprawozdania na temat praworządności monitoruje się istotne zmiany – zarówno pozytywne, jak i negatywne – dotyczące praworządności w państwach członkowskich UE.
- Unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości: roczny przegląd wskaźników dotyczących skuteczności, jakości i niezależności systemów wymiaru sprawiedliwości.
- Krajowe dialogi na temat praworządności: forum dla zainteresowanych stron i organów publicznych, na którym można omówić kluczowe krajowe kwestie praworządności w oparciu o sprawozdanie na temat praworządności.